เมื่อพูดถึง ระบบต่อมไร้ท่อในเด็ก หลายคนอาจยังไม่ทราบว่ามีความสำคัญต่อการเจริญเติบโต การพัฒนาการ และสมดุลฮอร์โมนของร่างกายมากแค่ไหน โรคต่อมไร้ท่อในเด็กสามารถแสดงอาการได้หลากหลาย เช่น เด็กที่กินจุแต่กลับน้ำหนักลด ซึ่งอาจเป็นสัญญาณของภาวะไทรอยด์เป็นพิษ (Thyrotoxicosis) หรือเด็กที่ขาดฮอร์โมนไทรอยด์ ทำให้ตัวเตี้ยหรือพัฒนาการช้ากว่าปกติ นอกจากนี้ยังมีภาวะเป็นหนุ่มสาวก่อนวัย (Precocious puberty) และโรคเบาหวานชนิดที่ 1 หรือ 2 ที่เกิดจากความผิดปกติของฮอร์โมน ระบบต่อมไร้ท่อจึงมีบทบาทสำคัญในการรักษาสมดุลร่างกาย หากเกิดความผิดปกติ อาจส่งผลกระทบทั้งต่อสุขภาพร่างกายและจิตใจของเด็ก

ระบบต่อมไร้ท่อในเด็ก รู้จักอาการ สาเหตุและวิธีดูแลเบื้องต้น

เด็กกินจุ แต่น้ำหนักลด อาการหนึ่งของ ภาวะไทรอยด์เป็นพิษ (Thyrotoxicosis)

 

ระบบต่อมไร้ท่อ คืออะไร?

ระบบต่อมไร้ท่อ คือ ระบบในร่างกายที่สร้างและปล่อยฮอร์โมน ฮอร์โมนจะทำหน้าที่ส่งสัญญาณไปบอกอวัยวะต่าง ๆ ให้ทำงาน เช่น
ช่วยให้ร่างกายเจริญเติบโต ควบคุมการเผาผลาญพลังงาน คุมการทำงานของสมอง และอวัยวะภายในต่าง ๆ
ระบบนี้ประกอบด้วยต่อมหลายชนิดที่ทำงานร่วมกันเพื่อให้ร่างกายทำงานสมดุล การเข้าใจการทำงานของระบบต่อมไร้ท่อ
จึงเป็นก้าวแรกในการดูแลสุขภาพให้แข็งแรงตั้งแต่เด็กจนโต

 

ส่วนประกอบหลักของระบบต่อมไร้ท่อ:

ระบบต่อมไร้ท่อประกอบด้วยต่อมสำคัญหลายส่วน ได้แก่
– ต่อมใต้สมอง (Pituitary gland): ควบคุมการทำงานของต่อมอื่น ๆ เช่น ต่อมไทรอยด์ – ต่อมหมวกไต และต่อมเพศ
– ต่อมไทรอยด์ (Thyroid gland): ควบคุมการเผาผลาญและการเจริญเติบโต
– ต่อมหมวกไต (Adrenal gland): ผลิตฮอร์โมนคอร์ติโซลและอะดรีนาลิน ช่วยรับมือความเครียดและควบคุมสมดุลน้ำ-เกลือ
– ต่อมพาราไทรอยด์ (Parathyroid gland): ควบคุมระดับแคลเซียมและฟอสฟอรัสในร่างกาย
– ตับอ่อน (Pancreas – ต่อมไร้ท่อส่วนหนึ่ง): ผลิตอินซูลินและกลูคากอน ควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด
– ต่อมเพศ (Gonads): ควบคุมการพัฒนาลักษณะทางเพศและการเจริญพันธุ์
แต่ละต่อมทำงานร่วมกันอย่างซับซ้อนเพื่อรักษาสมดุลของร่างกาย

 

หน้าที่ของระบบต่อมไร้ท่อ

ระบบต่อมไร้ท่อ มีหน้าที่สำคัญหลายด้าน ดังนี้
– ควบคุมการเจริญเติบโต: ฮอร์โมนจากต่อมใต้สมองและต่อมไทรอยด์ช่วยให้เด็กเจริญเติบโตทั้งความสูงและมวลกระดูก
– ควบคุมเมตาบอลิซึม: ฮอร์โมนไทรอยด์ช่วยเผาผลาญพลังงานและควบคุมอุณหภูมิร่างกาย
– ควบคุมระดับน้ำตาล: ฮอร์โมนอินซูลินและกลูคากอนจากตับอ่อนช่วยรักษาระดับน้ำตาลในเลือดให้สมดุล
– ควบคุมการพัฒนาลักษณะทางเพศ: ฮอร์โมนเพศจากต่อมเพศทำให้เด็กเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ตามปกติ
– ตอบสนองต่อความเครียด: ฮอร์โมนคอร์ติโซลและอะดรีนาลินจากต่อมหมวกไตช่วยให้ร่างกายรับมือความเครียด
เมื่อ ระบบต่อมไร้ท่อ ทำงานปกติ เด็กจะมีการเจริญเติบโตและพัฒนาการที่เหมาะสม

 

ความผิดปกติของระบบต่อมไร้ท่อ

ความผิดปกติของระบบต่อมไร้ท่อในเด็กสามารถเกิดได้หลายรูปแบบ เช่น
– ภาวะไทรอยด์เป็นพิษ (Thyrotoxicosis): เด็กกินจุมาก น้ำหนักลด ใจสั่น และมีปัญหาเรื่องการนอนหลับ
– ภาวะขาดไทรอยด์ฮอร์โมน: ตัวเตี้ย สมองช้า พัฒนาการล่าช้า
– เบาหวานชนิดที่ 1: ตับอ่อนไม่ผลิตอินซูลินเพียงพอ ทำให้ระดับน้ำตาลสูง
– เบาหวานชนิดที่ 2: ภาวะดื้ออินซูลิน มักเกิดในเด็กที่มีน้ำหนักเกิน
– ภาวะฮอร์โมนเพศผิดปกติ: การเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ก่อนวัย (Precocious puberty) หรือการพัฒนาลักษณะทางเพศล่าช้า

สาเหตุของความผิดปกติอาจเกิดจากพันธุกรรม ภาวะภูมิคุ้มกันผิดปกติ การขาดสารอาหาร หรือความเครียด

 

อาการ

คอโต เหนื่อยง่าย ใจสั่น กินจุแต่น้ำหนักลด บางรายท้องเสีย ถ่ายบ่อย หงุดหงิดง่าย ขี้ร้อน ใจสั่น เหงื่อออกง่าย ตาโปน
ประจำเดือนมาผิดปกติ พบบ่อยช่วงวัยรุ่น เด็กผู้หญิงเจอมากกว่าเด็กผู้ชาย

สาเหตุ

ที่พบได้บ่อย คือโรค Graves disease

การรักษา

ลำดับแรกคือการรักษาด้วยยากิน บางรายใช้ยากินแล้วไม่ตอบสนองหรือมีอาการแพ้ยา อาจต้องเลือกการรักษาด้วยวิธีอื่น เช่น
การกลืนแร่ หรือการผ่าตัด

ภาวะนี้หากไม่ได้รับการรักษา หรือรับการรักษาช้า อาจทำให้มีอาการรุนแรง ถึงขั้นหัวใจวาย หัวใจเต้นผิดปกติ
ต้องเข้ารับการรักษาใน ICU ได้

 

 

ภาวะขาดไทรอยด์ฮอร์โมน (Hypothyroidism)

เป็นภาวะที่พบได้ตั้งแต่เด็กแรกเกิด ทำให้เด็กเป็นโรคเอ๋อ หรือเป็นภาวะที่เกิดขึ้นในภายหลังก็ได้ คือพบได้ทุกวัย

 

• ในเด็กแรกเกิด อาจพบมีอาการตัวเหลือง บวม ดูดนมได้ไม่ดี ท้องผูก ถ่ายขี้เทาช้ากว่าปกติ กระหม่อมปิดช้า สะดือหลุดช้า
  พัฒนาการล่าช้าทั้งสติปัญญาความสูง และความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ

 

• ในเด็กโต จะพบอาการ ส่วนสูงตกเกณฑ์ ท้องผูก คอโต สติปัญญาไม่ดี เรียนหนังสือไม่ทันเพื่อน
  การรักษา รักษาได้ด้วยการกินยาไทรอยด์ฮอร์โมน ก็จะช่วยอาการดีขึ้น ส่วนสูงดีขึ้น

 

เป็นหนุ่มสาวก่อนวัย (Precorcious puberty)

เด็กผู้หญิง

ที่เป็นสาวเร็ว จะพบมีอาการดังต่อไปนี้ก่อนอายุ 8 ปี มีเต้านมขึ้น มีสิว มีกลิ่นตัว มีขนรักแร้
มีขนบริเวณหัวหน่าวหรืออวัยวะเพศ ตัวสูงเร็วกว่าเพื่อนในวัยเดียวกัน หรือบางคนมีประจำเดือนก่อนอายุ 91/2 ปี

 

สาเหตุ

ที่พบบ่อยในเด็กผู้หญิงคือไม่มีสาเหตุที่แน่ชัด หรือบางรายได้รับฮอร์โมนปนเปื้อนจากสิ่งแวดล้อมหรืออาหาร
บางรายเกิดจากภาวะเนื้องอกบางชนิด

 

เด็กผู้ชาย

ที่เป็นหนุ่มเร็ว จะพบมีอาการดังต่อไปนี้ก่อนอายุ 9 ปี มีอวัยวะเพศขยายขนาด มีสิว มีขนรักแร้
มีขนบริเวณหัวหน่าวหรืออวัยวะเพศ เสียงแตก

สาเหตุ

ที่พบบ่อยในเด็กผู้ชาย คือ เนื้องอกในต่อมใต้สมอง

 

ผลกระทบหรือผลเสียของการหนุ่มสาวก่อนวัย

• ผลต่อร่างกาย จะทำให้หยุดสูงเร็ว หรือตัวเตี้ยเมื่อเป็นผู้ใหญ่
• ผลต่อจิตใจ โดยเฉพาะในเด็กผู้หญิงที่ยังไม่มีความพร้อม ในการดูแลตนเองเมื่อมีประจำเดือน

 

การรักษา

สามารถรักษาได้โดยการฉีดยาเข้ากล้ามเนื้อ แบบเดือนละ 1 ครั้ง หรือ สามเดือนฉีด 1 ครั้ง
เพื่อชะลอไม่ให้กระดูกล้ำหน้าไปกว่าอายุกระดูกจริง และไม่ให้หยุดสูงเร็ว หรือป้องกันไม่ให้กระดูกปิดเร็ว
หยุดการมีประจำเดือนได้

 

เบาหวานชนิดที่ 1

เป็นโรคเบาหวานที่พบได้บ่อยในเด็กและวัยรุ่น และพบได้มากกว่าเบาหวานชนิดที่ 2

เบาหวานชนิดที่ 1 เกิดจากร่างกายมีสารภูมิคุ้มกันของตนเองไปทำลายเซลล์ที่สร้างอินซูลินในตับอ่อน เด็กที่เป็นเบาหวานชนิดที่ 1
จะพบมีอาการ ปัสสาวะบ่อย หิวน้ำบ่อย น้ำหนักตัวลด ถ้ามารักษาช้า ปล่อยจนอาการหนัก เด็กจะเริ่มอ่อนเพลีย ซึมลง หายใจหอบลึก
ปวดท้อง หากไม่ได้รับการรักษา อาจเกิดภาวะช็อค และเป็นสาเหตุของการเสียชีวิตได้

การรักษา

เบาหวานชนิดนี้ต้องรักษาด้วยการฉีดอินซูลิน เพื่อควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดให้อยู่ในเกณฑ์ปกติ
เด็กและครอบครัวจะต้องได้รับความรู้เพื่อนำไปสู่การปฏิบัติในการเลือกกินอาหารที่ถูกต้อง การนับสัดส่วนอาหาร การฉีดอินซูลิน
การตรวจน้ำตาลในเลือดด้วยตัวเอง และ การสังเกตอาการผิดปกติต่างๆ ที่จะนำไปสู่ ภาวะระดับน้ำตาลในเลือดสูงหรือต่ำเกินไป

 

เบาหวานชนิดที่ 2

เด็กที่เป็นเบาหวานชนิดที่ 2 ส่วนใหญ่ จะมีลักษณะอ้วน คอดำ ปัสสาวะบ่อย หิวน้ำบ่อย พบได้บ่อยในช่วงที่เข้าสู่วัยรุ่น
บางรายอาจมีประวัติเสี่ยงตั้งแต่แรกเกิด คือ น้ำหนักตัวแรกเกิดน้อยกว่า 2500 กรัม หรือมากกว่า 4000 กรัม
มารดาเป็นเบาหวานขณะตั้งครรภ์ มีประวัติคนในครอบครัวเป็นโรคเบาหวาน

เบาหวานชนิดนี้เกิดจาก ร่างกายมีภาวะดื้อต่ออินซูลิน รักษาได้ด้วยการกินยาร่วมกับควบคุมอาหารและออกกำลังกาย บางรายมารักษาช้า
หรือมีอาการเป็นมาก อาจต้องรักษาด้วยวิธีการฉีดยาควบคู่ไปด้วย

 

 

ตัวเตี้ย ดูเกณฑ์จากอะไร และ มีสาเหตุจากอะไรได้บ้าง

ภาวะตัวเตี้ยในเด็กหมายถึง เด็กที่มีส่วนสูงน้อยกว่า เปอร์เซ็นต์ไทล์ที่ 3 ตามเกณฑ์ของเพศและอายุ

เกิดได้จากหลายสาเหตุ

• ตัวเตี้ยที่ไม่มีโรคเป็นสาเหตุ ได้แก่ ตัวเตี้ยตามกรรมพันธ์ หรือ เป็นม้าตีนปลาย
• ตัวเตี้ยที่มีโรคเป็นสาเหตุ ได้แก่ ขาดสารอาหาร เป็นโรคเรื้อรังต่างๆ ขาดฮอร์โมนไทรอยด์ หรือขาดฮอร์โมนการเจริญเติบโต
  โรคกระดูกอ่อน โรคทางพันธุกรรม และอื่นๆ

***หากสังเกตว่าเด็กมีภาวะตัวเตี้ย ควรพามาพบแพทย์ เพื่อตรวจหาสาเหตุ โดยการตรวจเลือด เอกซเรย์ดูอายุกระดูก
และรีบให้การรักษาตามสาเหตุ

 

คำถามที่พบบ่อย FAQ

ถ้าต่อมไร้ท่อทำงานผิดปกติจะเกิดอะไรขึ้น?

เด็กอาจมีอาการหลากหลาย เช่น ตัวเตี้ย น้ำหนักลด น้ำหนักเกิน กินจุมาก แต่ยังผอมลง หรือพัฒนาการทางเพศไม่สอดคล้องกับอายุ
การตรวจสุขภาพเป็นประจำช่วยให้ตรวจพบและรักษาได้เร็ว

 

เราจะดูแลสุขภาพระบบต่อมไร้ท่อได้อย่างไร?

ตรวจสุขภาพประจำปี เพื่อตรวจระดับฮอร์โมน รับประทานอาหารครบ 5 หมู่ และอาหารที่มีไอโอดีน แคลเซียม และวิตามิน
ออกกำลังกายสม่ำเสมอ สังเกตพฤติกรรมการเจริญเติบโตและพัฒนาการของเด็ก รีบปรึกษาแพทย์ทันทีเมื่อพบความผิดปกติ

 

ต่อมไร้ท่อที่สำคัญมีอะไรบ้าง?

ต่อมสำคัญของ ระบบต่อมไร้ท่อ ได้แก่ ต่อมไทรอยด์ ต่อมพาราไทรอยด์ ต่อมหมวกไต ต่อมใต้สมอง ตับอ่อน และรังไข่/อัณฑะ
ซึ่งแต่ละต่อมมีหน้าที่เฉพาะที่จำเป็นต่อสุขภาพและการเจริญเติบโตของเด็ก

 

ปรึกษาแพทย์ผู้ชำนาญการด้าน โรคต่อมไร้ท่อและเมตาบอลิสม ศูนย์เบาหวานและต่อมไร้ท่อในเด็ก ได้ที่ โรงพยาบาลสินแพทย์
สาขาใกล้บ้านคุณ

โรงพยาบาลเด็กสินแพทย์ 

โรงพยาบาลสินแพทย์ รามอินทรา

โรงพยาบาลสินแพทย์ ลำลูกกา  

โรงพยาบาลสินแพทย์ ศรีนครินทร์ 

โรงพยาบาลสินแพทย์ เสรีรักษ์