ต่อมน้ำลายอักเสบ เกิดจากเชื้อไวรัส แบคทีเรีย หรือมีนิ่วอุดตัน ทำให้บวมปวดบริเวณหน้าใบหู ควรรีบตรวจรักษาเพื่อความปลอดภัย
โรคต่อมน้ำลายอักเสบ (Parotitis) คือ ภาวะที่มีการอักเสบของต่อมน้ำลายข้างหู (Parotid gland) ซึ่งเป็นต่อมน้ำลายที่ใหญ่ที่สุดในร่างกาย ตั้งอยู่บริเวณหน้าและใต้ใบหูทั้งสองข้าง ต่อมนี้ทำหน้าที่ผลิตน้ำลายเพื่อช่วยในการย่อยอาหารและปกป้องช่องปากจากเชื้อโรค
ต่อมน้ำลายอักเสบเกิดจากอะไร ?
ต่อมน้ำลายอักเสบมีสาเหตุหลัก ๆ ดังนี้
- การติดเชื้อไวรัส โดยเชื้อไวรัสที่พบบ่อยที่สุดคือ เชื้อคางทูม (Mumps) พบได้ในเด็กหรือผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีนป้องกันคางทูม นอกจากนี้ยังมีไวรัสอื่นๆ เช่น Influenza virus, EBV, CMV, Parainfluenza, HIV
- การติดเชื้อแบคทีเรีย เชื้อที่พบบ่อย ได้แก่ Staphylococcus aureus, Streptococcus spp. พบบ่อยในผู้สูงอายุ ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันต่ำ ขาดน้ำ ช่องปากไม่สะอาด
- นิ่วในต่อมน้ำลาย ไปอุดกั้นท่อน้ำลาย ทำให้น้ำลายคั่งจนเกิดการอักเสบและติดเชื้อตามมา
- โรคของระบบภูมิคุ้มกัน เช่น กลุ่มอาการโจเกรน (Sjögren’s syndrome) ซึ่งระบบภูมิคุ้มกันทำลายต่อมน้ำลายตนเอง มักพบในผู้หญิงวัยกลางคน
- สาเหตุอื่น ๆ เช่น การได้รับรังสีรักษาบริเวณใบหน้า ผลข้างเคียงจากยาบางชนิด การผ่าตัดบริเวณใบหน้า
อาการของต่อมน้ำลายอักเสบเป็นอย่างไร ?
- บวมบริเวณหน้าใบหูหรือใต้กรามอาจเป็นข้างเดียวหรือทั้งสองข้าง
- ปวดบริเวณต่อมน้ำลาย โดยเฉพาะขณะเคี้ยวอาหาร เคี้ยวหรืออ้าปากลำบาก
- ปากแห้ง น้ำลายลดลง การรับรสผิดปกติ
- ไข้ หนาวสั่น อ่อนเพลีย
กรณีติดเชื้อแบคทีเรีย มักมีอาการแดงร้อน กดเจ็บมาก อาจมีหนองไหลออกจากรูเปิดท่อน้ำลายในกระพุ้งแก้ม
การวินิจฉัยต่อมน้ำลายอักเสบทำอย่างไร ?
- การซักประวัติและตรวจร่างกาย : ตรวจดูอาการบวม กดเจ็บ ลักษณะของน้ำลาย
- การตรวจทางห้องปฏิบัติการ : การตรวจเลือดหาค่าการอักเสบ การตรวจหาเชื้อไวรัสหรือแบคทีเรีย การเพาะเชื้อจากหนองหรือน้ำลาย การตรวจแอนติบอดีสำหรับโรคภูมิคุ้มกัน
- การตรวจทางรังสี : การตรวจ Ultrasound เพื่อดูการอักเสบ ฝี หรือนิ่ว การตรวจ CT scan หรือ MRI เพื่อประเมินรอยโรคที่ซับซ้อน
การรักษาต่อมน้ำลายอักเสบทำอย่างไร ?
การรักษาขึ้นกับสาเหตุของโรค ดังนี้
1. สาเหตุจากการติดเชื้อไวรัส
- รักษาตามอาการ ให้ยาแก้ปวดลดไข้ ไม่มียาต้านไวรัสจำเพาะ
- ดื่มน้ำมาก ๆ
- ประคบอุ่นเพื่อบรรเทาอาการ
2. สาเหตุจากการติดเชื้อแบคทีเรีย
- การให้ยาปฏิชีวนะ กรณีอาการรุนแรงหรือมีหนองอาจต้องให้ยาทางหลอดเลือดดำ
- การผ่าตัดระบายหนอง หากมีโพรงฝี
- ดื่มน้ำมาก ๆ
- ประคบอุ่นเพื่อบรรเทาอาการ
3. สาเหตุจากโรคภูมิคุ้มกัน
- การใช้น้ำตาเทียม น้ำลายเทียม
- ยากระตุ้นการสร้างน้ำลาย
- การให้ยากดภูมิคุ้มกันตามความจำเป็น
4. สาเหตุจากกรณีมีนิ่วอุดตัน
- นิ่วขนาดเล็ก รักษาโดยการกระตุ้นน้ำลาย นวดต่อมน้ำลาย
- นิ่วขนาดใหญ่ ทำการส่องกล้องหรือผ่าตัดนำนิ่วออก
ต่อมน้ำลายอักเสบป้องกันได้อย่างไร ?
- ฉีดวัคซีนป้องกันคางทูม
- ดูแลสุขอนามัยช่องปาก แปรงฟันบ้วนปากให้สะอาดเสมอ
- ดื่มน้ำให้เพียงพอ หลีกเลี่ยงภาวะขาดน้ำ
ต่อมน้ำลายอักเสบเป็นโรคที่พบได้ในทุกช่วงอายุ มีสาเหตุหลากหลายตั้งแต่การติดเชื้อไวรัส การติดเชื้อแบคทีเรีย ไปจนถึงโรคภูมิคุ้มกัน การได้รับการวินิจฉัยที่ถูกต้องและรวดเร็วมีความสำคัญ เพื่อให้ได้รับการรักษาที่เหมาะสมและป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่อาจรุนแรงได้
