โซเดียมไนไตรต์ (Sodium Nitrite): พิษ อาการ และการรักษา

บทนำและลักษณะทั่วไป

โซเดียมไนไตรต์ (Sodium Nitrite) เป็นสารเคมีลักษณะเป็นผลึกสีขาวถึงเหลืองอ่อน ละลายน้ำได้ดี มีรสเค็มคล้ายเกลือแกง สารนี้ถูกใช้อย่างแพร่หลายในอุตสาหกรรมอาหาร โดยใช้เป็นสารกันบูดและสารเร่งสีแดงในเนื้อสัตว์แปรรูป เช่น ไส้กรอก แหนม รวมถึงใช้ในอุตสาหกรรมผลิตสีย้อม วัตถุระเบิด สารป้องกันการกัดกร่อน และยา

กลไกการเกิดพิษจากโซเดียมไนไตรต์

ภาวะพิษจากโซเดียมไนไตรต์เกิดผ่านกลไกหลัก 2 ทาง ได้แก่

1. ภาวะเมทฮีโมโกลบินในเลือด (Methemoglobinemia)

เป็นกลไกสำคัญที่นำไปสู่การเสียชีวิต

โดยปกติ เม็ดเลือดแดงจะมีฮีโมโกลบินที่มีธาตุเหล็กในรูปเฟอร์รัส (Fe²⁺) ซึ่งสามารถจับและส่งออกซิเจนจากปอดไปเลี้ยงอวัยวะต่างๆ ไนไตรต์ซึ่งเป็นสารอนุมูลอิสระที่แรงจะเข้าไปเปลี่ยนสภาพเหล็กในฮีโมโกลบินให้เปลี่ยนรูปเป็นเฟอร์ริก (Fe³⁺) เกิดเป็นสารที่เรียกว่าเมทฮีโมโกลบิน(MetHb) ซึ่งไม่สามารถจับและขนส่งออกซิเจนได้

ผลที่ตามมาคือ:

• ยังทำให้ฮีโมโกลบินปกติส่วนที่เหลือปล่อยออกซิเจนให้เนื้อเยื่อได้ยากขึ้น
• ส่งผลให้ร่างกายเกิดภาวะขาดออกซิเจนอย่างรุนแรง ทั้งๆที่ออกซิเจนในปอดอาจปกติ

2. การขยายตัวของหลอดเลือด (Vasodilation)

ไนไตรต์จะถูกเปลี่ยนเป็น ไนตริกออกไซด์ (Nitric Oxide) ในกระแสเลือด ซึ่งมีฤทธิ์คลายกล้ามเนื้อเรียบของหลอดเลือดอย่างรุนแรง ส่งผลให้:

• หลอดเลือดขยายตัวทั่วร่างกาย
• ความดันโลหิตต่ำ
• ช็อก
• เลือดไปเลี้ยงสมองและหัวใจไม่เพียงพอ

อาการของพิษจากโซเดียมไนไตรต์

อาการจะรุนแรงขึ้นตามระดับ MetHb ในเลือด (ระดับปกติในคนทั่วไปอยู่ที่ < 1-3 %) โดยอาการมักเกิดขึ้นเร็วภายในไม่กี่นาทีถึงไม่กี่ชั่วโมงหลังได้รับสารพิษ

วินิจฉัยพิษจากโซเดียมไนไตรต์

สัญญาณสำคัญสำหรับการวินิจฉัย

สัญญาณที่แพทย์ใช้วินิจฉัยภาวะนี้ ได้แก่:

• มีอาการตัวเขียวร่วมกับออกซิเจนในเลือดแดงปกติหรือสูง
• แต่เครื่องวัดปลายนิ้วอ่านค่าออกซิเจนได้ต่ำ
• เลือดผู้ป่วยมีสีน้ำตาลช็อคโกแลต
• อาการไม่ดีขึ้นแม้ได้รับออกซิเจน 100%

การตรวจทางห้องปฏิบัติการ

• Co-oximetry: เป็นวิธีมาตรฐานในการวัดระดับ MetHb ในเลือด
• การตรวจเลือด: พบภาวะเลือดเป็นกรดและระดับแลคเตทสูง ตรวจ Arterial blood gas พบ PaO2 ปกติ
• การตรวจระดับไนไตรต์และไนเตรตในเลือด: สามารถใช้ยืนยันการได้รับพิษ

การรักษาพิษจากโซเดียมไนไตรต์

การดูแลผู้ป่วยขั้นต้น

• การให้ออกซิเจนความเข้มข้นสูงหรือการใส่ท่อช่วยหายใจ
• การให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำ
• การให้ยากระตุ้นความดันโลหิตหากจำเป็น
• การให้ถ่านกัมมันต์ (Activated charcoal) หากผู้ป่วยมาภายใน 1-2 ชั่วโมงหลังได้รับสารพิษ

การให้ยาแก้พิษจำเพาะ

เมทิลีนบลู (Methylene Blue) – ยาหลัก

เมทิลีนบลูเป็นยาแก้พิษหลักในการรักษา ซึ่งออกฤทธิ์ดังนี้:

• ช่วยเปลี่ยนธาตุเหล็กจากรูป Fe³⁺ กลับไปเป็น Fe²⁺
• ทำให้เม็ดเลือดแดงกลับมาทำงานได้ตามปกติ
• ยับยั้งการทำงานของไนตริกออกไซด์
• ช่วยเพิ่มความดันโลหิต
• อาการเขียวคล้ำมักค่อยๆดีขึ้นอย่างชัดเจน

การรักษาทางเลือก

หากไม่สามารถใช้เมทิลีนบลูได้ อาจต้องใช้:

• สารต้านอนุมูลอิสระอื่น เช่น วิตามินซีขนาดสูง
• การเปลี่ยนถ่ายเลือดในรายที่รุนแรงมาก

การป้องกันและเฝ้าระวัง

แหล่งของการปนเปื้อน

• ในอาหาร: มักเกิดจากการใช้สารกันบูดปริมาณสูงเกินไปในโรงงานแปรรูปเนื้อสัตว์ที่ไม่ได้มาตรฐาน
• การเก็บสารเคมี: อาจเข้าใจผิดคิดว่าเป็นเกลือแกงหรือผงชูรส แล้วนำมาปรุงอาหาร จึงควรเก็บให้ห่างจากห้องครัวและติดป้ายเตือนให้ชัดเจน
• แหล่งน้ำดื่มธรรมชาติ: ในบางพื้นที่ที่มีการใช้ปุ๋ยเคมีไนเตรตสูง อาจมีการปนเปื้อนลงสู่แหล่งน้ำ

มาตรการป้องกัน

• ตรวจสอบระดับของโซเดียมไนไตรต์ในอาหารแปรรูปให้อยู่ในมาตรฐานกำหนด
• เก็บรักษาสารเคมีในที่ปลอดภัยพร้อมป้ายเตือนที่ชัดเจน
• เฝ้าระวังการปนเปื้อนในแหล่งน้ำดื่มในพื้นที่ที่เสี่ยง
• การศึกษาความรู้ให้กับประชาชนเพื่อหลีกเลี่ยงการใช้ผิดประเภทของสารเคมี